|
جدای از بحث رابطهء مدارا و بعثت انبیاء که پیشتر اشاره شد و خود حاکی از اهمیت مدارا است ، از زوایای دیگر مسألهء مدارا و اهمیت آن در روایات اسلامی مورد توجه واقع شده است . یکی از این جهات مورد تأکید روایات ، تأثیر مثبتی است که مدارا کردن در شیوهء زندگی و آرامش بخشی بدان دارد . یعنی نه تنها از لحاظ ایمانی و عقیدتی و به عنوان یک امر ( Subjektive ) بلکه در زندگی عینی و تحقق خارجی آرامش به عنوان یک موضوع ( Objektive) مورد تأکید می باشد . پیامبر اکرم (ص) در جمله ای می فرمایند :
" مداراةُ الناس نصفُ الایمان و الرّفقُ بهم نصف العیش "
( اصول کافی ، ج2 ، ص 117 )
یعنی مدارا کردن با مردم نصف ایمان است و نرمی مهربانی با آنان نصف زندگی است .
همچنین در برخی روایات آمده است که مدارا باعث می شود که مکافات بد و زندگی تلخ از انسان دور شود و هر آنکس که مدارا کردن در اخلاق و رفتار او را اصلاح نکند مکافات بد او را اصلاح خواهد کرد ( یعنی مکافات ِ بد گریبانگیر او خواهد شد . )
" قال علی (ع) : مَن لم یُصلِحهُ حُسنُ المُداراة ، أصلَحَهُ سوءُ المُکافاة " ( غررالحکم )
حضرت علی (ع) در جملات زیادی این آرامش بخشی و زندگی راحت را که در پرتو مدارا کردن امکان پذیر می شود را یادآوری و با بیان های مختلف تأکید می فرمایند . از جمله اینکه سلامت دین و دنیا در مدارا کردن با مردم است ( سلامةُ الدّین و الدّنیا في مداراة ِ الناس ) و نیز اینکه هرکس با دشمنان و مخالفین خود مدارا کند از جنگها و خشونتها در امان خواهد ماند ( مَن داری أضدادهُ أمِنَ المحارب ) [ هر دو مورد در غرر الحکم ]
چنانکه پیامبر اکرم (ص) نیز در جمله ای نغز خشونت و نرمی و مدارا را در مقابل هم قرار داده و یکی را مایهء شومی و بدبختی و دیگری را مایهء میمنت و برکت می داند :
" الخُرقُ شُؤمٌ و الرِّفقُ یُمنٌ " ( نهج الفصاحة ) که در ورایات اسلامی جلب توجه می کند اینست که رفتار مدارا جویانه نمونه ای از یک رفتار و عمل خرمندانه و کامل است . گرچه خود ِ مدارا به فرمودهء حضرت علی ( علیه السلام ) میوهء خرد است ( ثمرةُ العقل مداراةَ الناس ) [ غررالحکم] و لیکن جدای از این خردمندی از لحاظ دینی و عقیدتی نیز کامل ترین رفتار در مواجههء با مردم و به خصوص در مواجهه با مردمی که رفتاری جاهلانه و غیر خردمندان با انسان دارند مدارا کردن است .
آنقدر این مسأله پر اهمیت است که پیامبر اکرم (ص) مثلث : وَرَع ، مدارا و حِلم را موجب اتمام و اکمال همهء اعمال می داند و می فرماید : هر آنکس که این سه چیز را نداشته باشد هیچ عملی از او کامل و تمام نیست . با این توضیح که در خصوص این سه به زیبایی بیان فرموده اند : پاکدامنی و وَرَعی که او را از نافرمانی خداوند و معصیت او باز دارد ، خُلق و خویی که با آن با مردم مدارا نماید و سوم حِلم و بردباری ای که بوسیلهء آن رفتار جاهلانهء فرد نادان را از خود دفع نماید . عین جملات آنحضرت چنین است :
" ثلاثة من لم یَکُنَّ فیه لم یَتمَّ لَهُ عَمَل: وَرَعٌ یَحُجُرهُ عن معاصي الله عز و جل و خلقٌ یُداریبه الناس و حلمٌ یَرُدُّ بِه جَهلَ الجاهل " ( نهج الفصاحة – و نیز در اصول کافی )
در جملهء زیبای دیگری پیامبر اکرم (ص) ما را به علم توصیه می کند و در اطراف آن به هریک از خوبیها که به آن سفارش می شویم نسبتی با ما – یا به تعبیر پیامبر گرامی نسبتی با مؤمن – خواهند داشت :
دانش : دوست صمیمی مؤمن ، حِلم و بردباری : وزیر او ، عقل و خرد : راهنمای او ، عمل : سرپرست و قیّم او ، مدارا و رِفق : پدر او ، ملایمت و نرمخویی : برادر او ، صبر و شکیبایی : فرماندهء لشکر او می باشد .
" عن النبی (ص) : علیک بالعلم فإنّّ العِلم خلیل المؤمن؛ و الحلم وزیره؛ و العقل دلیله و العمل قیّمُهُ و الرّفق أبوهُ و اللّینَ أخوهُ و الصبر أمیرُ جنوده "
[ کنز العُُمّال ج 10 ، ص 144 ]
چنانکه می بینید مفاهیم مرتبط با مدارا و اخلاق مدارا گونه چون حِلم و بردباری ، رفق ، نرمخویی ولین و صبر و شکیبایی تا چه حدّ در یاری کردن انسان مؤمن و مساعدت و آرامبخشی او می توانند مؤثر و نقش آفرین باشند و به تعبیر دیگر بوسیلهء این خُلق مدارا جویانه تا چه حدّ می توان از تنشها و آسیبها در امان بود . چنانکه در تعبیری ظریف ، پیامبر اکرم (ص) مدارا کردن با مردن را « صدقه » می دانند :
" مُداراةُ الناس صدقةٌ " ( نهج افصاحة )
یعنی همانطور که صدقه از انسان دفع بلا می کند.
( چنانکه حضرت رسول در مورد صدقه می فرماید : " فأنّها تدفَعُ عنکم الأمراض و الأعراض یعنی بیماریها و بلایا و پیشامدها را از شما دفع می کند ) ؛ مدارا کردن با مردم هم نوعی صدقه است و بلایا و اضطرابها و آشفتگی ها را از انسان دفع می کند و آرامش و آسودگی را برای آدمی به ارمغان می آورد .
آنچنان مسألهء مدارا پر اهمیت است که پیامبر اکرم (ص) می فرماید هرگاه خداوند اراده فرماید که برای اهلِ خانه ای و در محیط خانواده ای خیر و نیکی برقرار گردد آن خانواده و ارتباطات فیمابین آنها را آمیختهء با رِفق و مدارا می سازد و آنان را در فضای آرامبخش رِفق و دوستی و ملایمت و مدارا وارد می سازد :
إذا أراد الله بأهل بيتٍ خيراً أدخل عليهم الرّفقَ " ( نهج الفصاحة ) و مسأله به اینجا متوقف نمی شود بلکه از این رفق و مدارا خیرات و برکات دیگری نیز در آن خانواده جاری می گردد چنانکه از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمودند :
" عن الصادق (ع) : قال : ایما اهل بیت اعطوا حظّهم من الرفق فقد وسع الله علیهم فی الرزق " [ وسایل الشیعة ، ج 15 ، ص 207 ]
یعنی : هر خانواده ای که نسبت بهم دیگر با رفق و مدارا برخورد کنند ( این نعمت مدارا را قدر بدانند ) خداوند هم به رزق و روزی آنان وسعت می بخشد و روزی فراوان نصیب آنان می سازد .
إن شاء الله ادامهء این سخن را در نوبت دیگر عرضه خواهیم داشت .
والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته |
